Afon yng Ngogledd Cymru ymhlith y gorau yn y DU am blanhigion prin

Mae planhigion afon pwysig yn ffynnu mewn afon yng Ngogledd Cymru, yn ôl adroddiad newydd.

Mae pob un o’r pum lleoliad a aseswyd ar Afon Gwyrfai ger Caernarfon yn cefnogi cymunedau iach o blanhigion, gyda gwelyau tanddwr mawr o rywogaethau amrywiol o blanhigion.

Daw hyn o astudiaeth newydd gan Cyfoeth Naturiol Cymru (CNC) a archwiliodd gymunedau o blanhigion yn Ardal Cadwraeth Arbennig (ACA) Afon Gwyrfai a Llyn Cwellyn.

Cafwyd hyd i lyriad-y-dŵr arnofiol, sy’n rhywogaeth brin a gwarchodedig o bwysigrwydd rhyngwladol, ym mhob ardal archwilio, ac mae’n bodloni targedau poblogaeth y safle gwarchodedig. Ar hyd un rhan o’r afon, cofnodwyd planhigion yn cynhyrchu hadau. Anaml y gwelir hyn ym Mhrydain, ac mae’n arwydd cryf o boblogaeth iach a hunangynhaliol.

Casglwyd rhai o’r hadau hyn er mwyn eu cyfrannu at Fanc Hadau’r Mileniwm yng Ngerddi Kew, gan helpu i ddiogelu’r rhywogaeth ar gyfer y dyfodol.

Canolbwyntiodd yr astudiaeth ar gymunedau o blanhigion dyfrol sy’n nodweddiadol o afonydd glân sy’n brin o faethynnau. Mae’r rhain yn cynnwys grwpiau fel crafanc-y-frân y dŵr, brigwlydd a myrdd-ddail.

Mae’r afon hefyd yn cynnal amrywiaeth o fwsoglau a phlanhigion dyfrol eraill sy’n bwysig i ecosystem yr afon.

Dywedodd Francesca Sanchez, cydawdur yr adroddiad a Chynghorydd Arbenigol CNC ar gyfer Cynefinoedd a Rhywogaethau Dŵr Croyw: “Mae hwn yn ganlyniad cryf. Mae’r canfyddiadau’n dangos bod Afon Gwyrfai yn dal i fod yn un o’r enghreifftiau gorau yn y DU ar gyfer y math hwn o gymuned o blanhigion. Mae gan CNC brosiect

“Maen nhw’n chwarae rhan hanfodol yn cynnal iechyd yr afon drwy ddarparu cynefin hanfodol i bysgod, infertebratau a mathau eraill o fywyd gwyllt, sy’n helpu i gynnal bioamrywiaeth.

“Maen nhw hefyd yn cyfrannu at wella ansawdd y dŵr drwy amsugno maethynnau, dal gwaddodion a sefydlogi gwelyau’r afon.”

Yn un o leoliadau’r arolwg, roedd arwyddion cynnar o bwysau. Cofnododd yr arolygwr lefelau uwch o algâu ffilamentog, a allai fod yn gysylltiedig â lefel uwch o faethynnau yn y dŵr. Er bod y safle’n dal i gyrraedd ei dargedau ar gyfer cymunedau o blanhigion, mae wedi’i nodi fel un sydd mewn perygl a bydd yn cael ei ymchwilio ymhellach. Mae gan NRW brosiect penodol sydd eisoes yn gweithio i gynnal a gwella ansawdd dŵr yn y Gwyrfai.

Bydd yr adroddiad yma yn un elfen o werthusiad cyflwr cynhwysfawr o ACA Afon Gwyrfai  a Llyn Cwellyn. Mae asesiadau cyflwr yn rhoi dealltwriaeth gyflawn o iechyd ACAau ac yn lliwio gwaith parhaus i warchod ac gwella'r cynefinoedd mwyaf gwerthfawr yng Nghymru.